Հայկական հեծանվասպորտի պատմությունն ու նշանավոր մարզիկները։
05
05 / ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ
Հայկական հեծանվասպորտի մեկ դարը
Ռ. Ավշարովի 1926 թվականի նախաձեռնությունից մինչև միջազգային մրցահարթակներ։ Այս ժամանակագրությունը ներկայացնում է այն մարզիկներին, մրցումները և մարզական կառույցները, որոնք ձևավորել են հայկական հեծանվասպորտը։
1926— 2026
1926–1927
Ռ. Ավշարովը և մարզաձևի սկիզբը
Հայկական սովետական հանրագիտարանը կազմակերպված հեծանվասպորտի սկիզբը Հայաստանում թվագրում է 1926 թվականով և կապում հեծանվորդ Ռ. Ավշարովի նախաձեռնության հետ։ Մեկ տարի անց՝ 1927-ին, Երևանում կառուցվեց քաղաքի առաջին հեծանվահրապարակը։
Խորհրդային տարիներին ԽՍՀՄ հավաքականում հանդես են եկել Ա. Բոյաջյանը, Տ. Ավագյանը, Վ. Հայրապետյանը, Հ. Ավետիսյանը, Ն. Հովհաննիսյանը և Հ. Քոչարյանը։ 1977-ին Երևանի հեծանվահրապարակը վերակառուցվեց՝ 250 մետրանոց մրցուղով և 5000 հանդիսատեսի համար նախատեսված տրիբունաներով։ 1982-ի արխիվային ազդագիրը վկայում է, որ Երևանի «Սպարտակ» հեծանվահրապարակում անցկացվել է միութենական հանրապետությունների քաղաքների հեծանվահրապարակային մրցաշարի նախնական փուլը։ Գլխավոր մրցավարը Ա. Ա. Բոյաջյանն էր։ Այդ հեծանվահրապարակն այլևս գոյություն չունի։
Մեսրոպ Շաբոյանը մարզական ուղին սկսել է 1980-ականների կեսերին։ Նա դարձել է ԽՍՀՄ երիտասարդների չեմպիոն, իսկ 1991 թվականին ԱՄՆ-ի Կոլորադո Սփրինգս քաղաքում նվաճել է աշխարհի երիտասարդական առաջնության չեմպիոնի տիտղոսը։
Ֆեդերացիայի 2004 թվականի հաշվետու համաժողովում հիշատակվում են «Տուր դը Սևան» մարաթոնը, Կեփեկյան եղբայրների գավաթը և Սամվել Գևորգյանի հուշամրցաշարը։ Հայ մարզիկները մասնակցում էին Իրանի միջազգային մրցումներին, իսկ ֆեդերացիան կապեր էր զարգացնում նաև Ֆրանսիայի ու Ռուսաստանի հետ։
2011 թվականին Մոսկվայում Մհեր Մկրտչյանը հեծանվահրապարակի աշխարհի երիտասարդական առաջնությունում երկու արծաթե մեդալ նվաճեց։ 2016-ին նա ներկայացրեց Հայաստանը Ֆրանսիայի Սեն Կանտեն ան Իվելին քաղաքում անցկացված հեծանվահրապարակի մեծահասակների Եվրոպայի առաջնությունում։
Ալբերտ Սոլոյանը ՀՀ վաստակավոր մարզիչ էր, Հայաստանի հեծանվասպորտի ազգային հավաքականի նախկին գլխավոր մարզիչ և Մհեր Մկրտչյանի անձնական մարզիչ։ 2007–2008 թվականներին վերադառնալով Հայաստան՝ Սոլոյանը մեծ ջանքեր է ներդրել հեծանվասպորտի վերակենդանացման համար։ Մկրտչյանի հետ աշխատել է նաև Արմեն Գյոզալյանը։
2011 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Երևանում՝ մեկ այլ վայրում, բացվեց ժամանակակից հեծանվահրապարակ՝ 250 մետրանոց փայտե մրցուղով։ Մարզիկների պատրաստման գործում ներգրավված էին նաև մարզային մասնաճյուղերը։ 2015-ին օլիմպիական մանկապատանեկան մարզադպրոցի աշնանային առաջնությանը մասնակցեց 63 հեծանվորդ՝ Վանաձորի, Աբովյանի և Մասիսի մասնաճյուղերից։
2015-ին Աթենքում Էդգար Ստեփանյանը հաղթեց երիտասարդների Եվրոպայի առաջնության սկրեչում՝ նվաճելով հայկական հեծանվասպորտի առաջին եվրոպական ոսկին։ Նույն տարում Աստանայում նա արծաթ նվաճեց աշխարհի երիտասարդական առաջնությունում։ 2017-ին Պրուշկովում աշխարհի գավաթի փուլի սկրեչում դարձավ արծաթե մեդալակիր, իսկ 2018-ին Շվեյցարիայի Էգլ քաղաքում՝ Եվրոպայի Մ23 չեմպիոն միավորներով վազքում։
Արմեն Գյոզալյանը երկար տարիներ գլխավորել է Հայաստանի հավաքականը և եղել Էդգար Ստեփանյանի անձնական մարզիչը։ Նրա մարզչական ուղին կապված էր հեծանվային սպորտի օլիմպիական մանկապատանեկան մարզադպրոցի հետ, որի տնօրեն է ընտրվել 2020 թվականին։
Համագործակցություն Եվրոպական հեծանվային միության հետ
Երևան այցելեցին Եվրոպական հեծանվային միության նախագահ Էնրիկո Դելա Կասան և գլխավոր քարտուղար Ալասդեր Մակլենանը։ Հայաստանի կառավարության և ֆեդերացիայի ներկայացուցիչների հետ քննարկվեցին մարզաձևի զարգացումն ու միջազգային մրցումներ անցկացնելու ծրագրերը։
Սեպտեմբերի 10–13-ը կայացավ «Tour of Armenia» միջազգային խճուղային բազմօրյայի առաջին թողարկումը։ UCI Europe Tour-ի 2.2 կարգի մրցավազքը բաղկացած էր չորս փուլից։ Մեկնարկը Գավառում էր, իսկ վերջին փուլի վերջնագիծը՝ Երևանի Հանրապետության հրապարակում։